SOCIAL PROFIT CANVAS

GEEN EURO’S MAAR IMPACT ALS VALUTA VOOR MEETBARE PUBLIEKE WAARDE

DOOR PROF.DR. MARC VERMEULEN

Veel bestuurders van grote publieke instellingen worstelen met het groeiende ongemak dat de huidige eenzijdige bedrijfsmatige benadering van de publieke sector met zich meebrengt. Het leidt tot schraalheid en kwetsbaarheid. Zij worden daarin bevestigd door de gevolgen van de coronacrisis. Veel zaken waar we nu last van hebben, zijn niet goed op orde omdat er al te lang te bedrijfsmatig naar het publieke domein is gekeken. De noodzaak om over de waarde van het publieke domein te praten in een ander soort valuta dan euro’s is duidelijk. Maar hoe dan? We hebben wel behoefte aan wisselkoersen, in de vorm van ‘iets is meer dan dat’, ‘iets is groter dan dat’ of iets kost meer energie dan dat’, maar breder dan alleen maar in euro’s. Het Social Profit Canvas van TIAS School for Business and Society biedt een alternatief met een concreet referentiekader waarop je jouw beslissingen stevig kunt onderbouwen en verantwoording kunt afleggen over de impact die je met de beoogde publieke waarde wilt creëren. Het stelt je in staat expliciet te maken hoe je van interventie tot het creëren van publieke waarde komt. In deze onepager, van Prof.dr. Marc Vermeulen, komt aan bod:

  • Een stukje geschiedenis: hoe is het zo ver gekomen?
  • Het gedachtengoed achter het Social Profit Canvas
  • Social Profit Canvas: een praktische tool voor explicitering van publieke waarde
  • Langs de lat van het Social Profit Canvas
  • Aan de slag met het Canvas

EEN STUKJE GESCHIEDENIS: HOE IS HET ZO VER GEKOMEN?

Voor een beter begrip van de ontwikkeling die we nu doormaken in de publieke sector, moeten we terug naar het begin van de opbouw van de verzorgingsstaat net na de Tweede Wereldoorlog. De verzorgingsstaat was toen een inherent goed. De vraag ‘Wat mag het kosten? speelde niet of daar kwam men simpelweg niet aan toe. De inrichting van de verzorgingsstaat was een soort ideologie. Bovendien ging Nederland op dat moment door een hele snelle welvaartsgroei ,onder andere dankzij de gasbel die aangeboord was. Dus het was ook niet urgent om te vragen ‘Waar ligt de grens van sociale woningbouw?’, ‘Wanneer is er voldoende zorg?’ Als gevolg daarvan groeide en groeide het publieke domein tot in de jaren ‘80 de eerste grote naoorlogse crisis om de hoek kwam. Dan komt de kentering. De overtuiging dat het publieke domein te groot en te duur is krijgt de ruimte. De bedrijfsmatige benadering met New Public Management, ontwikkeld door een aantal economen uit met name Chicago halverwege de jaren ‘70, krijgt ook in Nederland voet aan de grond. Nu, bijna 40 jaar later komen we erachter dat dit New Public Management niet meer bevalt. Maar daarmee is de oorspronkelijke vraag van begin jaren ’80 ‘Hoe bepaal je nou of iets voldoende is?’ niet weg. Het Social Profit Canvas biedt concrete handvatten om deze vraag te beantwoorden door de publieke waarde centraal te stellen in plaats van de euro’s. Gedachtengoed achter het Social Profit Canvas Het gedachtengoed achter het Social Profit Canvas is afkomstig van de toonaangevende Amerikaanse politicoloog Mark Moore.

Moore,M. (2013). Recognizing Public Value. Cambridge (Mass.): Harvard University Press

Omdat zijn gedachtengoed is gestoeld op Amerikaanse leest en zijn benadering nog niet de concreetheid biedt om er beslissingen mee te kunnen onderbouwen, hebben hoogleraren van TIAS het denkwerk van Moore omgevormd tot een model waar je daadwerkelijk besluiten op kunt baseren en een referentiekader aan kunt ontlenen. Dat gebeurde samen met adviesbureau Whise uit ’s-Hertogenbosch. Whise bracht de praktijk cases in, TIAS de theoretische en methodologische inzichten.

Buurtkruidentuintjes blijken doorn in het oog van plantsoendienst Het welzijnswerk in een gemeente heeft als taak iets te doen aan vereenzaming en nodigt daarom mensen uit voor een praatje in het buurthuis. Tijdens zo’n praatjes oppert een van de deze mensen het idee om op strobalen kruidentuintjes te laten groeien. 7 vereenzaamde buurtbewoners en de opbouwwerker maken samen een projectplannetje. Het blijkt een groot succes. Veel mensen in de buurt gaan er mee aan de gang. Het idee achter het plan is dat door dit project de sociale samenhang in de wijk (“impact”) en de leefbaarheid in de buurt (“samenleving) zal verbeteren. Op een goede dag is er ineens paniek in het buurthuis; een van de deelnemers heeft gezien dat de gemeente met een vrachtwagentje in de wijk de strobalen aan het opruimen is. Wat bleek? De plantsoenendienst was in zijn wiek geschoten omdat een welzijnsorganisatie met openbare groenvoorziening aan de slag was gegaan. De plantsoenendienst voelde zich gepasseerd. Bij de evaluatie aan de hand van het Social Profit Canvas, wordt duidelijk dat het welzijnswerk in het positioneringsvraagstuk een stap was vergeten. En in het legitimiteitspel van het gemeentebestuur had de wethouder van ruimtelijke ordening de overhand. ‘Ik heb mijn dienst opdracht gegeven de boel op te ruimen, want jullie zijn daar niet van. Belachelijk! Het staat niet in de missie van de welzijnsorganisatie en wat weten die jongens en meisjes nou van kruidentuintjes, voor je het weet wordt het een wietplantage.’ In de buurt was uiteraard veel verontwaardiging over de verspilling van publieke waarde door de plantsoenendienst. Tegelijkertijd kun je je ook stellen dat het welzijnswerk een stap in zijn redenering had overgeslagen door het plan van aanpak niet af te stemmen met de plantsoenendienst. Als de opbouwwerker een telefoontje had gepleegd met de plantsoenendienst om het idee te bespreken en te vragen om mee te doen, hadden de kruidentuintjes er hoogstwaarschijnlijk nog steeds gelegen.

PRAKTISCHE TOOL VOOR EXPLICITERING VAN PUBLIEKE WAARDE

Waar we met het Social Profit Canvas naar streven, is dat het voor de publieke sector typische spillover effect, expliciet wordt beredeneerd. Wanneer je in het publieke domein bij een concrete groep mensen een interventie doet, dan wil je dat naast de concrete groep ook anderen daar baat bij hebben. Je wil besmetting van kwetsbare mensen voorkomen door schoolkinderen hun handen te laten wassen, je wil het bedrijfsleven innovatiever maken door studenten te leren hoe ze moeten innoveren. Daar is een redenering bij nodig. Wat je echter vaak ziet is dat deze formuleringen vaag blijven. Het effect van die vaagheid kun je vergelijken met de centrale verwarming in een luchtkasteel. Daar kun je heel veel energie aan kwijtraken. Want als je de redeneringen achter je interventie niet glashelder kunt maken, dan wordt het ook erg lastig om prioriteiten te stellen, keuzes te maken en je interventie stevig neer te zetten. Met de praktische handvatten van het Social Profit Canvas ben je in staat expliciete redeneringen te formuleren die nodig zijn om het luchtkasteel concreet te maken en te bepalen hoeveel energie je daarin willen steken, zónder in een verschraalde bedrijfseconomische benadering te belanden.

LANGS DE LAT VAN HET SOCIAL PROFIT CANVAS

In de illustratie van het Social Profit Canvas zie je vanaf de interventie in het centrum naar rechts in 3 stappen de redenering tussen de concrete actie die je uitvoert, de uitkomst in de vorm van directe en indirecte effecten en de uiteindelijke maatschappelijke impact die je nastreef. Vanaf de interventie naar links in 3 stappen de redenering tussen de begunstigden waarop de interventie is gericht, de belanghebbenden die ook baat hebben bij de interventie en uiteindelijk hoe de samenleving daarvan profiteert.

Vermeulen,M.& A. Vroomen (2019). Social Profit Canvas. Vertrekpunt voor sociale winst en waarde. ’s-Hertogenbosch: Whise

Missie en capaciteit In de bol onder de interventie gaat het om de missie en capaciteit van de publieke organisatie. De vraag die hierbij hoort is of het type activiteiten dat je wilt gaan ondernemen past bij jouw missie en of je geëquipeerd om deze activiteiten uit te voeren. Heb je de juiste mensen in huis, beschik je over de juiste infrastructuur et cetera? Verantwoording In de bol boven de interventie gaat het over verantwoording en positionering. In de publieke sector moet je gelegitimeerd zijn om te handelen. Zo is leerplicht het wettelijk recht om kinderen aan de ouderlijke macht te onttrekken. Niet de meest alledaagse definitie van leerplicht, maar het klopt wel. De overheid geeft scholen het wettelijk recht om kinderen uit gezinnen weg te halen voor een x aantal uren om hen te onderwijzen. Diezelfde overheid treedt ook handhavend op als ouders zich proberen te onttrekken aan die plicht. De oude kerkvader Augustinus heeft ooit gezegd, ‘zonder moraliteit (legitimiteit) is de staat niets meer dan een roofridder. Hij komt je van je geld beroven (belasting heffen) en haalt je kinderen weg om ze in een leger in te lijven. De staat heeft het recht om dat te doen op grond van het feit dat ze een moraal (publieke waarde) nastreeft.’ Dus je zult je als publieke organisatie altijd in die termen moeten kunnen verantwoorden. Positionering Bij positionering stel je je de vraag of jouw organisatie wel de meest aangewezen organisatie is om dit te doen? Zijn er niet betere organisaties? Een raar maar realistisch voorbeeld daarvan is dat tandartsen een rol spelen bij de opsporing van kindermishandeling omdat ze kunnen signaleren of schade aan het gebit bij kinderen het gevolg is van geweld. Je kunt je afvragen of tandartsen de meest handige professionals zijn om kindermishandeling te signaleren. Met andere woorden: zijn tandartsen wel goed gepositioneerd om dit te doen? Bij positionering kan het ook gaan om publiek private samenwerking of om bijvoorbeeld concurrentie. De overheid moet zich immers op afstand houden van marktbederf.

AAN DE SLAG MET HET SOCIAL PROFIT CANVAS

Je kunt het Social Profit Canvas gebruiken:

  • Voorafgaand aan de interventie voor toetsing op haalbaarheid
  • Tijdens de interventie voor het in beeld brengen en houden van risico’s of voor een tussentijdse evaluatie als er iets verandert
  • Na de interventie voor evaluatie

Wanneer je met het model aan de slag gaat is het belangrijk om alle punten in het model af te gaan. ‘Alles van waarde is weerloos’ Uit een aantal pilots die TIAS met het model heeft uitgevoerd, blijkt tot nu toe dat er bij het de inrichting en uitvoering van interventies vaak cruciale stappen worden overgeslagen. Hierdoor komt de totstandkoming van de publieke waarde niet goed uit de verf, en is niet goed uit te leggen wat er nu precies gebeurt of waarom iets is gebeurd. Aan de ene kant gaat het over tijd, geld en energie van de belastingbetaler, aan de andere kant gaat het over het willen bereiken van maatschappelijke doelen. Op het moment dat je de impact die je wilt realiseren niet stevig kunt neerzetten, wordt het kwetsbaar. Zo schreef dichter Lucebert in zijn gedicht “De zeer oude zingt” ‘Alles van waarde is weerloos’.

Overschrijding van het jeugdzorgbudget bij welzijnsorganisatie In de gemeenteraad van de stad was het gesprek dat het welzijnswerk veel te duur was. Het jeugdzorgbudget was met vele miljoenen euro’s overschreden. Aan de slag met het Social Profit Canvas, bleek dat de individuele professionals, de jeugdzorghulpverleners, geen enkel inzicht in de kosten en baten hadden van wat ze deden. Sterker nog, dat werd bij ze weggehouden, omdat de gemeente vond dat alleen zij daarover gingen. Het gevolg daarvan was dat het eerste beste kind dat hulp nodig had direct werd doorverwezen naar de meest dure 3e lijns GGZ. Als een hulpverlener niet weet wat 10 behandelingen bij een dure psychiater kosten, dan moet je er ook niet gek van op kijken dat hij dit niet meeneemt in zijn redenering. Dat is overigens heel iets anders dan uitsluitend op de kosten letten en besluiten dat een behandeling niet kan omdat het te duur is. In de dagelijkse praktijk moet een hulpverlener in zijn beslissingen altijd de afweging kunnen maken tussen kosten en baten.

Prof. dr. Marc Vermeulen is Academic Director van de leergang Strategy, Innovation and Governance voor topbestuurders in het publieke domein. Daarnaast is hij verantwoordelijk voor enkele programma’s voor onderwijsmanagers. Aan TIAS doceert hij zowel over strategische ontwikkelingen in het publieke domein als over de methoden en technieken om deze ontwikkelingen te analyseren en te voorspellen. Hij is zowel aan Tilburg University als aan de Open Universiteit Nederland hoogleraar onderwijssociologie met daarbinnen een specialisme in het toegepast onderzoek op het gebied van het onderwijsstelsel en de relatie met omliggende sociale en economische systemen.

Wil je met jouw organisatie sociale winst en waarde creëren? Een van de kernthema’s van het TIAS-programma voor bestuurders in de publieke en non-profitsector is de vraag hoe je op een andere manier dan bedrijfseconomisch kan bepalen welke publieke waarde je gaat creëren, of dat voldoende is en waar de grens van het systeem ligt. Uiteraard komt daarbij ons Social Profit Canvas en het gedachtegoed van Mark Moore waarop dit model is gebaseerd, aan de orde. Daarmee kan jij in een tijd van een krimpende overheid en schaarsere financiële middelen je organisatie inspirerende perspectieven bieden.

Meer informatie over het programma voor bestuurders in de publieke en non-profitsector? Neem voor persoonlijk advies gerust contact met mij op.

Esther van Zijp Program Adviser +31 13 466 8641

Copyright ©

Niets uit deze publicatie mag op enigerlei wijze worden gekopieerd en / of gereproduceerd zonder toestemming van TIAS. Augustus 2020

Our vision We believe business exists to serve society

Our purpose

We develop leaders who serve society by transforming business

Our ambition

We are the go-to-school for business transformation that serves society. An international hub for life long development for leaders who want to have an impact on society through business, now and in the future.

TIAS #Neverstopasking At TIAS, we encourage people to Never Stop Asking. To be critical and inquisitive. And at the same time creative and focussed on collaboration.


NEVER STOP ASKING

TILBURG UNIVERSITY

EINDHOVEN UNIVERSITY

OF TECHNOLOGY