7 HANDVATTEN VOOR LEIDERSCHAP IN BIJZONDERE TIJDEN

DOOR PROF. DR. JAN DE VUIJST

Door de bijzondere omstandigheden die de coronacrisis met zich meebrengt, zijn veel organisaties op zoek naar nieuwe vormen van leiderschap. De vraag is of dat nodig is. Ook onder “normale” omstandigheden heb je als leider immers te maken met mensen die bang zijn, die onzeker zijn, die door veranderingen heen moeten. De grotere maatschappelijke onzekerheid en de nieuwe werkomstandigheden die deze bijzondere tijd met zich meebrengt, leggen daarentegen wel meer druk op leiderschap. Hoe ga je daar als leider mee om? En hoe vertaal je de druk naar professioneel leiderschap in bijzondere tijden? In deze onepager van Prof. Dr. Jan de Vuijst lees je:

  • Wat het verschil is tussen leidinggeven en leiderschap
  • Hoe je omgaat met de 3 bijeffecten van angst
  • Wat mensen nu van jou willen horen
  • Hoe je zelfreflectie kunt inzetten
  • Hoe je de werkomgeving op afstand leert lezen
  • Hoe je nu een koers uitzet…
  • Hoe je omgaat met natuurlijk leiderschap van anderen

HET VERSCHIL TUSSEN LEIDINGGEVEN EN LEIDERSCHAP

Eerst even dit: leiderschap is wat anders dan leidinggeven. Leidinggeven is zorgen dat de processen en procedures goed verlopen, dat mensen weten waar ze aan toe zijn, dat de resources goed worden toebedeeld. Het klassieke management eigenlijk. Bij leiderschap gaat het vooral om zorgen dat mensen niet alleen heelhuids door deze situatie heen komen, maar ook dat ze het beste uit zichzelf kunnen blijven halen, dat de samenwerking goed verloopt, dat mensen er vertrouwen in hebben dat ze verder kunnen. Professioneel leiderschap is net als in “normale” tijden van toepassing. Het ziet er alleen nu anders uit omdat mensen meer dan anders onzeker, angstig en verward zijn. De 3 bijeffecten van angst en hoe daarop te reageren De verhevigde onzekerheid, verwarring en angst waar veel mensen op het ogenblik door worden getroffen, heeft 3 bijzondere bijeffecten die van nature in de mens aanwezig zijn.

WAT MENSEN NU VAN JOU WILLEN HOREN

Waar mensen nu naar op zoek zijn is troost. Het woord “troost” betekent dat je weet dat je bepaalde zaken wel zelf moet oplossen, maar dat je dat er niet alleen voor staat. Wanneer je als leider die boodschap over kunt brengen, dan heeft dat een troostend en tegelijkertijd verbindend effect. Een van de manieren waarop je dit kunt doen, is door perspectief te bieden. Met perspectief zorg je ervoor dat mensen zich intrinsiek gemotiveerd voelen. Bijvoorbeeld door de boodschap over te brengen “als we dit met zijn allen nog even volhouden, dan hebben we straks alles zover onder controle dat we weer open kunnen”. Dan bied je perspectief en ontstaat bij mensen de intrinsieke motivatie om er de schouders onder te zetten. Hoe je zelfreflectie kunt inzetten Naast perspectief bieden is reflectie een belangrijk instrument van leiderschap. Op dit moment houdt zelfreflectie voor heel veel leiders echter in dat ze beseffen dat ook zij zich onzeker en ongemakkelijk voelen onder de huidige omstandigheden. Hoe ga je daarmee om? Belangrijk is ervoor te waken dat je nu niet net gaat doen alsof jij het allemaal onder controle hebt, maar dat je deelt wat je leert uit jouw zelfreflectie. Professioneel leiderschap houdt in dat je vanuit zelfreflectie kunt zeggen ‘nou, dit vind ik ook lastig. Hoe zullen we dit samen nu eens aanpakken’. Of, ‘ik voel me hier ook ongemakkelijk bij, maar dit vind ik wel een aardige manier om ernaar te kijken. Hoe zit dat bij jou?’ Je kunt je zelfreflectie inbrengen om het gesprek met die ander aan te gaan of om die ander uit te nodigen tot samenwerking of om nieuwe ideeën in te brengen. Leren lezen van de werkomgeving op afstand Je hebt waarschijnlijk al gemerkt dat online vergaderingen en teamoverleggen een geheel eigen dynamiek met zich meebrengen. Dat komt omdat je gewend bent, ook al denk je misschien dat jij dat niet doet, je omgeving te lezen op je gevoel. De meeste informatie over je omgeving komt binnen via je intuïtie, oftewel je impliciete kennis. Je intuïtie leest en interpreteert tijdens een vergadering of overleg allerlei subtiele signalen. Bijvoorbeeld iemand houdt ineens op met schrijven en kijkt je aan, de ander leunt opeens voorover, of iedereen begint elkaar aan te kijken. Wanneer je met elkaar online via een beeldscherm vergadert, gaan deze signalen voor een groot deel verloren. Dat betekent niet dat je je omgeving niet meer kunt lezen, maar dat je bewuster op zoek moet naar nieuwe signalen.

Explicieter om een reactie vragen Stel je zit met 6 medewerkers in een overleg en vraagt aan de groep: ‘Wat vinden jullie hiervan?’ Als je deze vraag stelt in een face-to-face overleg, krijgt je direct antwoord. In een Zoom-overleg, blijven je medewerkers je via het beeldscherm aankijken. In Zoom zul je expliciet moeten vragen: ‘Hee Sander wat vind jij hiervan? Fatima, hoe heb jij hiernaar geluisterd?’ Dit is even ongemakkelijk en even wennen, maar op die manier bouw je aan nieuwe signalen voor je intuïtie. Meer ruis op de lijn door huiselijke omgeving Daarnaast neemt het risico op meer ruis met werken op afstand toe omdat je via het beeldscherm je mensen in hun huiselijke omgeving ziet. Daar vind je iets van. Intuïtief heb je een oordeel wanneer je bijvoorbeeld bij een medewerker op de achtergrond een boekenkast ziet staan, een schilderij aan de muur ziet hangen dat je oerlelijk vindt, of ziet hoe een poes in de vensterbank zijn poot zit te likken. Al die signalen komen je intuïtie binnen, en kunnen je oordeel over degenen aan de andere kant van het beeldscherm beïnvloeden. Het is goed om je daar bewust van te zijn. Realiseer je ook dat ook jij nu zichtbaar bent met achtergrond. Zeker als samenwerken ingewikkeld wordt omdat de omzet in elkaar zakt en je niet eens weet of het bedrijf over een paar maanden nog bestaat, komt het bij online werken op afstand aan op die intuïtieve kennis. Daar moet je dus nu extra je best voor doen. Je zou het er zelfs met je medewerkers over kunnen hebben hoe zij het vinden om achter een beeldscherm te vergaderen.

HOE JE NU EEN KOERS UITZET…

Heel veel mensen kunnen pas weer verder als ze een stip aan de horizon zien. Maar onder de huidige omstandigheden is in veel gevallen de horizon niet eens zichtbaar, laat staan de stip. Wat kun je daarmee vanuit leiderschapsperspectief? Een nieuwe koers bedenken kan nu niet. We kennen het virus immers nog niet voldoende om te kunnen voorspellen hoe de pandemie zich ontwikkelt. Wat wel kan is perspectief bieden en ondertussen de praktische maatregelen nemen die op dit moment nodig zijn, zoals sommige organisaties nu doen door te besluiten geen vakantiegeld uit te keren. Meer improvisatie en creativiteit Het is van belang om als leider aandacht te besteden aan het feit dat de koers die was uitgezet, niet meer bestaat, en dat er nu vooral werkende weg stappen worden gezet. Dat betekent dat improvisatie en creativiteit de komende tijd een veel grotere rol gaan spelen. Andere talenten zullen boven komen drijven, mensen die tot nu toe goed waren in het uitzetten van een koers, zullen wellicht moeten leren luisteren naar andere meer creatieve geesten. We zitten in een bootje in de mist. Dan heb je niets aan een koers.

Leiderschap in bijzondere tijden 10 jaar geleden heeft de hele wereld meegeleefd met een groep mijnwerkers die ruim 2 maanden opgesloten hebben gezeten in een Chileense mijn, met een succesvolle reddingsactie als happy-end. Hoe de groep de 2 maanden heeft kunnen overleven en is gered, heeft veel informatie naar boven gebracht over wat er gebeurt met een groep mensen die onder enorme druk staan. De teamchef van de groep mijnwerkers was waarschijnlijk een prima chef, maar de mijnwerkers hebben hun leven te danken aan iemand anders; een natuurlijke leider die over de vaardigheid van het bemoedigen beschikte. Kunnen bemoedigen is een functie van leiderschap die over het hoofd wordt gezien. Ben je in staat, in een situatie waarin mensen het moeilijk hebben, ervoor te zorgen dat mensen zich gemotiveerd voelen om toch de volgende stap te zetten? Een natuurlijk leider is iemand die in staat is een gezamenlijk perspectief te schetsen terwijl hij in dezelfde moeilijk omstandigheden zit als de groep. De natuurlijke leider in dit geval was een wat oudere man die al eens een mijnramp had meegemaakt en dus beschikte over overlevingservaring. Hij voorzag dat de mijnwerkers zouden worden gered via een nauwe liftschacht. Omdat de meeste mijnwerkers te dik waren om door de nauwe schacht naar boven gebracht te worden, organiseerde hij hardloopwedstrijden in de mijngangen. Ook pakte hij de angstige onderstroom aan door voor te gaan in gebed. De man bood troost en perspectief. De zware omstandigheden zorgden ervoor dat er een leider opstond die in staat was om een groep mensen zo veel perspectief te bieden dat ze zich bemoedigd voelden. Ja, “bemoedigen”, het is misschien een ouderwets woord, maar als je het voelt, weet je precies wat er met dit woord bedoeld wordt.

HOE JE OMGAAT MET NATUURLIJK LEIDERSCHAP

Onder bijzondere omstandigheden, zoals we nu ook meemaken, hebben groepen mensen de neiging om diegene te volgen die zich het meest weet te verbinden met de identiteit van de groep: de natuurlijke leider. Wanneer de identiteit van de groep verandert, omdat er bijvoorbeeld gevaar dreigt, of als er juist een feestje wordt gevierd, dan richt die groep zich naar iemand die onder die omstandigheden het meest waardevol is voor de groep. Dat zie je nu ook gebeuren bij Mark Rutte. Veel mensen hoor je zeggen: ‘Rutte is niet mijn man, maar ik ben blij dat-ie er zit onder deze omstandigheden. We hebben iemand nodig met ervaring.’ Geen gemakkelijke les Wanneer jij formeel de leider bent van een groep medewerkers, kan het dus best gebeuren dat zich in die groep momenteel een natuurlijke leider ontpopt. In het leger is veel onderzoek gedaan naar natuurlijk leiderschap. Een wijze commandant zorgt ervoor dat hij niet in de weg loopt van de natuurlijke leider, maar hem de vloer geeft. In organisaties komt het echter nog regelmatig voor dat de formele leider de competitie aangaat met iemand naar wie beter wordt geluisterd. Dit loopt altijd verkeerd af voor de formele leider. Geen makkelijke les. Veel formele leiders denken dat ze afgaan als ze te maken krijgen met een natuurlijk leider. Maar het tegendeel is waar. De ruimte geven Het zijn juist hele wijze leiders die natuurlijk leiderschap, dat eventueel bij anderen zit, de ruimte geven. De meeste formele leiders kennen het fenomeen natuurlijk leiderschap, maar om de ander ook daadwerkelijk de vloer te durven geven, is niet vanzelfsprekend. Daarvoor moet je als leider behoorlijk goed in je vel zitten. Toch kan in deze bijzondere tijd natuurlijk leiderschap een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een organisatie.

Prof. Dr. Jan de Vuijst is bestuursadviseur, gecertificeerd executive coach, en hoogleraar Informatiewetenschap aan de universiteit van Tilburg. Hij is cum laude afgestudeerd en gepromoveerd aan de Rijksuniversiteit Groningen, en heeft zich aan de universiteit van Edinburgh gespecialiseerd in Kunstmatige Intelligentie, Psychologie en Kennissystemen. Hij adviseert leidinggevenden in zeer diverse organisaties, van kleine familibedrijven tot multinationals. Als hoogleraar doceert hij in verschillende business school programma’s van TIAS en in leiderschap ontwikkelingsprogramma’s van bedrijven en overheidsinstellingen.

Wil jij een waardevolle leider zijn voor jouw organisatie? Actueel inzicht en kennis op het gebied van leiderschap, maar ook van strategie, finance, innovatie en andere relevante onderwerpen zijn belangrijk als jij de ambitie hebt een waardevolle leider te zijn voor jouw organisatie. Het stelt je in staat een helder antwoord te formuleren op complexe dilemma’s en weloverwogen de juiste beslissingen te nemen. Ben je adviseur, analist, lid van de directie of het management van een profit- of non-profitorganisatie, dan is het Leiderschap & Management Diploma Programma van TIAS, de opleiding die je gaat helpen jouw ambitie te realiseren. Je creëert je eigen leerroute door vijf topmasterclasses uit een veelzijdig aanbod te combineren die precies aansluiten op jouw ambities en leerbehoeften.

Meer informatie over het Diplomatraject Leiderschap & Management? Neem voor persoonlijk advies gerust contact met mij op.

Nathalie Pabbruwe Program Adviser +31 13 466 3979

Our vision We believe business exists to serve society

Our purpose

We develop leaders who serve society by transforming business

Our ambition

We are the go-to-school for business transformation that serves society. An international hub for life long development for leaders who want to have an impact on society through business, now and in the future.

TIAS #Neverstopasking At TIAS, we encourage people to Never Stop Asking. To be critical and inquisitive. And at the same time creative and focussed on collaboration.


NEVER STOP ASKING

TILBURG UNIVERSITY

EINDHOVEN UNIVERSITY

OF TECHNOLOGY